Polish Statistical Association
Siedziba: 00-925 Warszawa, Al. Niepodległości 208. Oddziały terenowe: Białystok, Bydgoszcz, Ciechanów, Częstochowa, Elbląg, Gdańsk, Gorzów Wielkopolski, Katowice, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Olsztyn, Ostrołęka, Poznań, Radom, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra (w latach 1937-1939 funkcjonowały jedynie cztery oddziały terenowe: Śląsko-Dąbrowski w Katowicach, Poznański, Lwowski i Wileński; w okresie 1947-1953: Gdańsk, Kraków, Warszawa).
Struktura organizacyjna: Walne Zgromadzenie Delegatów, Rada Główna, sekcje, komisje (w latach 1937-1955, Walne Zgromadzenie, Zarząd Główny, Rada, sekcje, komisje). Liczba członków rzeczywistych: 291 (oraz 30 członków wspierających) w 1939 r., 158 (oraz 11 wspierających) w 1953 r., około 850 w 2003 r., blisko 750 w 2009 r.
Prezesi: Juliusz Leo (1912-1917), Antoni Kostanecki (1917-1937, jako prezes Towarzystwa Ekonomistów i Statystyków Polskich), Edward Szturm de Sztrem (1937-1939), Stefan Szulc (1947-1953), Mikołaj Latuch (1981-1985), Jan Kordos (1985-1994), Czesław Domański (1994-2005), Kazimierz Kruszka (2005-2010), Czesław Domański (2010-2018, obecnie honorowy prezes PTS), Waldemar Tarczyński (od 2018 r.).
Sekretarze Rady Głównej (Zarządu): Kazimierz Kumaniecki (1912-1917), Stefan Dziewulski (1917-1937), Jan Derengowski (1937-1939), Zygmunt Zaremba (1947-1949), Maria Czarnowska (1949-1955), Kazimierz Latuch (1982-1985), Zenon Rajewski (1985-1994), Józef Gwozdowski (1994-2000), Kazimierz Kruszka (2000-2005), Maria Witek (2005-2010), Zofia Rusnak (2010-2014), Krzysztof Najman (od 2014 r.).
Projekt utworzenia odrębnego stowarzyszenia statystyków polskich zrodził się na początku 1912 r. w gronie krakowskich statystyków i ekonomistów. Realizację koncepcji powierzono ówczesnemu kierownikowi krakowskiego Miejskiego Biura Statystycznego, doc. dr. Kazimierzowi Władysławowi Kumanieckiemu, który opracował projekt statutu nowo zawiązywanej organizacji. W dniu 29 marca 1912 r. K. W. Kumaniecki złożył w Cesarsko-Królewskim Namiestnictwie we Lwowie podanie o zezwolenie na działalność stowarzyszenia pod nazwą Polskie Towarzystwo Statystyczne, z siedzibą w Krakowie. Pismem z 9 kwietnia 1912 r. C. K. Namiestnictwo zatwierdziło projekt statutu PTS, oświadczając jednocześnie, że „nie zakazuje zawiązania tego stowarzyszenia"; datę wydania tego pisma przyjmuje się powszechnie za początek instytucjonalnego istnienia PTS. Siedzibą Towarzystwa stał się lokal Miejskiego Biura Statystycznego w Krakowie. Na czele PTS stanął dwunastoosobowy zarząd, zwany ówcześnie Wydziałem, którego wyboru dokonało Walne Zgromadzenie członków. Pierwszym prezesem PTS, i zarazem jedynym w okresie krakowskim, został prof. dr Juliusz Leo, profesor skarbowości na Uniwersytecie Jagiellońskim, pełniący równocześnie urząd prezydenta Krakowa, sekretarzem zaś doc. dr Kazimierz Władysław Kumaniecki.
Cel statutowy określono lakonicznie, lecz programowo: „badanie statystyczne stosunków gospodarczych i społecznych ziem polskich i wychodźtwa polskiego". Najistotniejszym osiągnięciem Towarzystwa w okresie krakowskim było opracowanie i wydanie w 1915 r., w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, Statystyki Polski, przygotowanej przez zespół naukowców pod kierunkiem prof. Adama Krzyżanowskiego i prof. Władysława Kumanieckiego. Stanowiła ona pierwszy polski rocznik statystyczny, ujmujący, w granicach państwa polskiego z 1772 r., dane statystyczne dotyczące ziem trzech zaborów. Ambitnie zaplanowaną dalszą działalność wydawniczą i naukową przerwał jednak wybuch pierwszej wojny światowej (1 sierpnia 1914 r.). Po wydaniu Statystyki Polski PTS nie podejmowało już, w praktyce, szerszej aktywności, zaprzestając działalności w 1917 r. i przekazując zgromadzone fundusze na cele statystyczne gminy miasta Krakowa. Należy odnotować, iż krakowskie PTS nie zostało nigdy formalnie rozwiązane.
U schyłku I wojny światowej, w gronie współpracowników redakcji kwartalnika „Ekonomista“, zrodziła się myśl powołania Towarzystwa Ekonomistów i Statystyków Polskich (TEiSP). Celem nowo tworzonego stowarzyszenia miało być „podnoszenie w Polsce wiedzy ekonomiczno-społecznej i statystycznej, zarówno teoretycznej, jak i praktycznej”. Pierwsze zebranie organizacyjne TEiSP odbyło się 3 grudnia 1917 r. w Warszawie, w redakcji „Ekonomisty" przy ul. Jasnej 10. Zgromadzonych pięćdziesięciu uczestników wybrało przez aklamację przewodniczącego zebrania, prof. Ludwika Krzywickiego. W grudniu 1917 r. ukonstytuował się Zarząd Towarzystwa w składzie: przewodniczący, prof. Antoni Kostanecki, zastępcy przewodniczącego, Stefan Dziewulski i prof. Ludwik Krzywicki, skarbnik, prof. Władysław Zawadzki. TEiSP liczyło w 1924 r. 218 członków, w 1925 r., 236, w 1926 r., 247, zaś w latach trzydziestych liczba ta zmalała do 231. Działalność TEiSP zakończono w 1937 r.
W tym samym dniu, 3 grudnia 1917 r., w łonie TEiSP zawiązano Sekcję Statystyki, w której skupili się wybitni statystycy: Jan Derengowski, Michał Kalecki, Ignacy Kräutler, Ludwik Landau, Zygmunt Limanowski, Stefan Moszczeński, Jerzy Spława-Neyman, Jan Piekałkiewicz, Franciszek Piltz, Edward Strzelecki, Edward Szturm de Sztrem, Tadeusz Szturm de Sztrem, Stefan Szulc oraz Jan Wiśniewski.
Z inicjatywy członków Sekcji Statystycznej TEiSP, dnia 17 stycznia 1937 r. zwołano w Warszawie zebranie porozumiewawcze statystyków polskich, na którym przyjęto projekt statutu reaktywowanego Polskiego Towarzystwa Statystycznego. Statut ten został następnie zatwierdzony przez Komisariat Rządu m.st. Warszawy w dniu 14 maja 1937 r. Prezesem został dyrektor Głównego Urzędu Statystycznego, prof. Edward Szturm de Sztrem, wiceprezesem prof. Jan Czekanowski, sekretarzem dr Jan Derengowski, skarbnikiem dr Jan Wiśniewski, członkami Zarządu zaś: dr Rajmund Buławski, prof. Zbigniew Łomnicki, prof. Edward Strzelecki i prof. Edward Rosset. Wybrano również Radę Towarzystwa.
Cel statutowy określono jako „rozwój wiedzy statystycznej tak w dziedzinie teoretycznej, jak i praktycznej“. Realizacji zadań miało służyć: „a) prowadzenie i popieranie badań naukowych, b) urządzanie wykładów i konferencji dla członków i osób zaproszonych spoza Towarzystwa, jak też odczytów publicznych, c) zwoływanie zebrań i zjazdów naukowych, d) ogłaszanie wydawnictw periodycznych i nieperiodycznych, e) utrzymywanie biblioteki i zbiorów, utrzymywanie stosunków z innymi pokrewnymi stowarzyszeniami oraz instytucjami polskimi i zagranicznymi”.
W latach 1937-1939 Towarzystwo posiadało cztery oddziały terenowe: Śląsko-Dąbrowski w Katowicach, Poznański, Lwowski oraz Wileński. W ramach PTS działały cztery wyspecjalizowane sekcje: Statystyki Matematycznej, Statystyki w Przedsiębiorstwie, Statystyki Gospodarczej i Społecznej oraz Statystyki Ludności. Budżet Towarzystwa tworzyły składki członków rzeczywistych i wspierających, ofiary oraz subwencje, m.in. ze strony Głównego Urzędu Statystycznego oraz Powszechnej Kasy Oszczędności. W 1939 r. Towarzystwo liczyło 291 członków rzeczywistych oraz 30 wspierających (instytucje). Aktywnymi członkami PTS w tym okresie byli m.in. wybitny matematyk i statystyk prof. Jerzy Spława-Neyman oraz prof. Jan Piekałkiewicz — statystyk i ekonomista.
Towarzystwo prowadziło ożywioną działalność naukową; organizowano liczne zebrania naukowe poszczególnych oddziałów oraz sekcji. Najaktywniej funkcjonowała Sekcja Statystyki w Przedsiębiorstwie, która do 30 czerwca 1939 r. zorganizowała 13 zebrań naukowych; Sekcja Statystyki Gospodarczej i Społecznej odbyła w tym samym okresie 7 zebrań, Sekcja Statystyki Matematycznej - 7, a Sekcja Statystyki Ludności - 6. Ponadto odbyły się 3 zebrania naukowe samego PTS. Członkowie Towarzystwa współpracowali z innymi ośrodkami naukowymi w kraju i za granicą, uczestnicząc m.in. w krajowych zjazdach statystyków miejskich oraz w konferencjach Międzynarodowego Instytutu Statystycznego. Prace naukowe prowadziły także powołane przez Radę PTS Komisje: do Opracowania Przewodnika po Źródłach Statystycznych oraz do Opracowania Słownika Statystycznego; po wybuchu II wojny światowej działalność Komisji zawieszono, a wznowione po wojnie prace nie zostały ukończone.
Po przerwie wojennej zebranie organizacyjne członków-założycieli PTS odbyło się 22 kwietnia 1947 r., zaś zebranie konstytucyjne 15 czerwca tego samego roku. Na przewodniczącego Zarządu wybrano dyrektora GUS, prof. Stefana Szulca, jego zastępcą został prof. Tadeusz Banachiewicz. Reaktywowały swoją działalność wszystkie sekcje, najpóźniej Sekcja Statystyki Matematycznej. PTS prowadziło aktywną działalność do końca 1950 r.; w tym czasie Sekcja Statystyki Społecznej i Gospodarczej odbyła 6 zebrań naukowych z 7 referatami, a Sekcja Statystyki Ludności - 3 zebrania. Najprężniej działał Oddział Morski w Gdańsku, koncentrujący swą uwagę na popularyzacji wiedzy statystycznej; przeprowadził on 13 zebrań naukowych oraz zorganizował kurs szkolenia statystycznego
Organem Towarzystwa był kwartalnik „Przegląd Statystyczny“, w okresie międzywojennym Sekcja Statystyki w Przedsiębiorstwie wydawała ponadto biuletyn miesięczny „Statystyka w Przedsiębiorstwie”; w obu wydawnictwach zamieszczano informacje bieżące oraz sprawozdania z działalności PTS. Towarzystwo dysponowało niewielkim księgozbiorem własnym, a jego członkowie korzystali ze zbiorów Centralnej Biblioteki Statystycznej.
W okresie powojennym utworzono dwa oddziały: Warszawski i Morski w Gdańsku; przed likwidacją Towarzystwa zorganizowano także Oddział Krakowski, w stadium organizacji znajdowały się natomiast oddziały w Łodzi, Poznaniu i Wrocławiu. Działały cztery sekcje: Statystyki Miejskiej, Ludnościowa, Statystyki Społecznej i Gospodarczej oraz Statystyki Matematycznej. W 1953 r. PTS liczyło 158 członków rzeczywistych i 11 wspierających.
Dnia 12 grudnia 1953 r. odbyło się Walne Zgromadzenie PTS, na którym zapadła decyzja o likwidacji Towarzystwa. Likwidację przeprowadzono 4 kwietnia 1955 r., a majątek oraz materiały archiwalne PTS przekazano Polskiemu Towarzystwu Ekonomicznemu, które powołało Komisję Statystyczną.
W dniu 16 kwietnia 1981 r. przedstawiciele środowisk naukowych polskich statystyków z dziesięciu miast, łącznie około czterdziestu osób, reaktywowali działalność Polskiego Towarzystwa Statystycznego. Inicjatorem reaktywacji był m.in. prof. Leszek Zienkowski, wybitny uczony, statystyk i ekonomista. Wybrano Tymczasową Radę Główną, która opracowała program prac Towarzystwa, w tym koncepcję powołania przyszłych oddziałów, oraz przygotowała statut, zarejestrowany 10 września 1981 r. Kolejny statut PTS uchwalono na Walnym Zgromadzeniu Delegatów dnia 26 października 1987 r.
Towarzystwo prowadzi wszechstronną działalność naukową, wydawniczą oraz szkoleniowo-popularyzacyjną. W dniu 30 czerwca 1997 r. podpisano porozumienie o współpracy między PTS a Głównym Urzędem Statystycznym, regulujące zasady wieloletniej kooperacji obu instytucji. W lutym 1994 r. PTS zostało przyjęte w skład organizacji stowarzyszonych z Międzynarodowym Instytutem Statystycznym (ISI), zaś od 2013 r. jest pełnoprawnym członkiem Federacji Narodowych Europejskich Towarzystw Statystycznych (FENStatS).
Członkami Towarzystwa są pracownicy naukowi wyższych uczelni, instytutów naukowo-badawczych, osoby zatrudnione w placówkach sektora statystyki publicznej (stanowiąc liczebnie najistotniejszą grupę), a także nauczyciele statystyki i ekonomii w szkołach ponadpodstawowych. W końcu 1982 r. PTS liczyło około 300 członków, w 1986 r. - około 400, w 1990 r. - około 1000, w 2003 r. - około 850, zaś według sprawozdania ustępującej Rady Głównej z 10 lutego 2010 r. - blisko 750 osób w końcu 2009 r. Towarzystwo ma zasięg ogólnopolski, posiada oddziały we wszystkich większych miastach uniwersyteckich oraz w wybranych miastach byłych województw. W latach osiemdziesiątych funkcjonowały 22 oddziały, w latach dziewięćdziesiątych - 26, zaś w 2002 r. - 24 oddziały. Najliczniejsze są obecnie oddziały w Szczecinie, Warszawie, Poznaniu i Wrocławiu.
Najwyższą władzą Towarzystwa jest Walne Zgromadzenie Delegatów; pomiędzy zgromadzeniami sprawowanie władzy powierzone jest Radzie Głównej, której bieżącą działalnością kieruje Prezydium. Posiedzenia plenarne Rady Głównej odbywają się w miarę potrzeb i możliwości finansowych, posiedzenia Prezydium zaś przeciętnie raz na kwartał. W zebraniach Rady i jej Prezydium uczestniczy przedstawiciel Głównej Komisji Rewizyjnej, którym najczęściej bywa jej przewodniczący. Statutowy mechanizm kontroli wewnętrznej dopełniają Główna Komisja Rewizyjna oraz Sąd Koleżeński. W połowie kadencji Rada Główna zwołuje Walne Zgromadzenie Sprawozdawcze.
Działalność organizacyjna i programowa PTS finansowana była przede wszystkim z funduszy wypracowanych przez Biuro Analiz Statystycznych przy Radzie Głównej PTS - wpływy ze składek członkowskich pozostawały minimalne w stosunku do potrzeb. Biuro to, powołane w marcu 1987 r., stanowiło jednostkę badawczą prowadzącą działalność odpłatną na zlecenie różnorodnych instytucji; zajmuje się przygotowaniem i realizacją badań statystycznych, socjologicznych i ekonomicznych, a także obsługą konferencji oraz seminariów naukowych. W latach 2000 i 2003 Biuro prowadziło obsługę organizacyjną i finansową badania pn. Diagnoza społeczna (kontynuowanego w kolejnych edycjach, m.in. Diagnozy społecznej 2009); członkowie PTS uczestniczą w licznych innych projektach badawczych – m.in. Jak się nam żyje? oraz Kapitał ludzki.
Działalność naukowa PTS realizowana jest poprzez wyspecjalizowane sekcje, komisje, konferencje, seminaria oraz sympozja. W 1985 r. powołano siedem komisji programowych: Komisję Historii Statystyki (przewodnicząca – prof. Helena Madurowicz-Urbańska), Statystyki Społecznej (przew. Wiesław Łagodziński), Statystyki w Przedsiębiorstwie (przew. Tadeusz Toczyński), Integracji Statystyki (przew. prof. Jan Kordos), do spraw Jakości Danych Statystycznych (przew. prof. Ryszard Zasępa), Wydawniczą (przew. prof. Aleksander Zeliaś) oraz Zespół Popularyzacji Statystyki (przew. prof. Czesław Domański). Dnia 9 listopada 1988 r. Rada Główna PTS podjęła decyzję o powołaniu Sekcji Taksonomicznej, której pierwszym przewodniczącym Rady został prof. Józef Pociecha. W 1989 r. powołano ogólnopolską Sekcję Metodologii i Organizacji Badań przy Oddziale Gdańskim PTS. W 1992 r. zmieniono nazwę Sekcji Taksonomicznej na Sekcję Klasyfikacji i Analizy Danych (SKAD). Obecnym przewodniczącym Rady SKAD jest prof. Andrzej Dudek. Sekcja należy do International Federation of Classification Societies (IFCS), zrzeszającej obecnie czternaście towarzystw naukowych z trzech kontynentów; aktualnym Prezydentem IFCS jest prof. Krzysztof Jajuga. SKAD od początku istnienia organizuje doroczną konferencję naukową integrującą uczonych zajmujących się problematyką analizy, grupowania i klasyfikacji danych; ostatnia, 34. Konferencja SKAD odbyła się we Wrocławiu, we wrześniu 2025 r. Przez wiele lat publikowano także wydawnictwo „Taksonomia", stanowiące przegląd aktualnych badań z obszaru szeroko rozumianej analizy danych. W 2009 r. SKAD liczyła 204 członków.
Uchwałą Rady Głównej PTS z 18 listopada 2009 r. powołano kolejne dwie sekcje: Sekcję Statystyki Matematycznej, której organizację powierzono prof. Mirosławowi Krzyśce z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (deklaracje przystąpienia do tej sekcji złożyło niemal pięćdziesiąt osób), oraz Sekcję Historyczną, kontynuatorkę rozwiązanej Komisji Historycznej — której organizację objął prof. Walenty Ostasiewicz z Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Pilnym zadaniem Sekcji Historycznej miało być powołanie i uruchomienie Zespołu do opracowania Historii polskiej statystyki; w późniejszym okresie sekcja ograniczyła aktywność z powodu wycofania się z jej prac prof. Ostasiewicza, archiwum sekcji zachowane jest jednak w GUS.
PTS organizuje samodzielnie lub wspólnie z Głównym Urzędem Statystycznym, Komitetem Statystyki i Ekonometrii Polskiej Akademii Nauk i innymi placówkami naukowymi liczne konferencje, seminaria oraz sympozja krajowe i zagraniczne. Spośród wcześniejszych konferencji krajowych wymienić należy m.in.: Statystyczne metody badania cen (1989), Taksonomia – teoria i jej zastosowania (1989), Wskaźniki społeczne (1990), Rozwój myśli i instytucji statystycznych na ziemiach polskich (1993), Statystyka regionalna (1993), Badania sondażowe w zintegrowanym systemie statystyki regionalnej (1996), Klasyfikacja i analiza danych – teoria i jej zastosowania (1996). Do ważniejszych konferencji i seminariów międzynarodowych zaliczyć należy: Teorię i praktykę badania modeli wykorzystania czasu pracy przez ludność (1988), Pomiar ubóstwa w okresie przemian gospodarczych w krajach Europy Wschodniej (1991), Statystykę małych obszarów i planowanie badań (1992), międzynarodową konferencję naukową dla upamiętnienia setnej rocznicy urodzin prof. Jerzego Spławy-Neymana (1994), 130 lat statystyki Warszawy (1994), Statystykę w turystyce wielkich aglomeracji (1995) oraz konferencję poświęconą statystyce matematycznej, organizowaną wspólnie przez PTS i niemieckie towarzystwo statystyczne (2000). Do późniejszych zaliczyć trzeba m.in.: Regionalne badanie koniunktury gospodarczej na tle doświadczeń europejskich (Zamość 2008), III Otwarte Seminarium Naukowe Wydziału Informatyki i Gospodarki Elektronicznej UEP (Poznań, 23 stycznia 2009), seminarium Statystyka ludności — historia, teraźniejszość, przyszłość (Szczecin, czerwiec 2009), konferencję Badania społeczne i ich rola w kształtowaniu postępu (Płock, 19-20 października 2009), Badanie czynników regionalnej koniunktury gospodarczej w Polsce i w Unii Europejskiej (Zamość, 22-23 października 2009) oraz Statystyka źródłem wiedzy (Wrocław, 3 grudnia 2009). Towarzystwo i jego oddziały współorganizowały także cykliczne konferencje i seminaria w ramach cyklu System Państwowej Informacji Statystycznej (SPIS) oraz w ramach corocznego cyklu Wielowymiarowa analiza statystyczna (Łódź).
Z okazji 95. rocznicy powstania Polskiego Towarzystwa Statystycznego, zgodnie z koncepcją zarysowaną w listopadzie 2004 r. przez ówczesnego prezesa PTS, prof. Czesława Domańskiego, podczas dorocznego zjazdu Wrocławskiego Oddziału PTS, Katedra Statystyki Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, we współpracy z Wrocławskim Oddziałem PTS, Urzędem Statystycznym we Wrocławiu oraz Radą Główną PTS, zorganizowała w dniach 10-12 października 2007 r. ogólnopolską konferencję naukową Statystyka wczoraj, dziś i jutro, której nadano także nazwę I Ogólnopolskiego Zjazdu Statystyków. Patronat nad Zjazdem objął Prezes GUS prof. dr hab. Józef Oleński. W skład Komitetu Honorowego weszły osoby zasłużone dla rozwoju nauk statystycznych w Polsce: prof. Zbigniew Czerwiński (Akademia Ekonomiczna w Poznaniu), prof. Zdzisław Hellwig (Akademia Ekonomiczna we Wrocławiu), prof. Jan Kordos (Szkoła Główna Handlowa, GUS), prof. Wiesław Sadowski (SGH, PAN), prof. Władysław Welfe (Uniwersytet Łódzki), prof. Kazimierz Zając (Akademia Ekonomiczna w Krakowie) oraz prof. Ryszard Zieliński (PAN). Komitetowi Organizacyjnemu Zjazdu przewodniczył prof. Walenty Ostasiewicz; w jego skład weszli ponadto: dr Joanna Dębicka, prof. Stanisław Heilpern, dr Cyprian Kozyra, mgr Wiesław Łagodziński (GUS), mgr Elżbieta Małecka (US Wrocław) oraz dr Zofia Rusnak. Otwarcia Zjazdu dokonał JM Rektor Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu prof. Bogusław Fiedor; przewodnictwo sesji inauguracyjnej objął wiceprezes PTS prof. Mirosław Szreder, pierwszy referat plenarny wygłosił prezes GUS prof. Józef Oleński, kolejne — prezes PTS dr Kazimierz Kruszka oraz prof. Czesław Domański. W trakcie trzech dni obrad odbyło się siedem sesji tematycznych, obejmujących m.in. zagadnienia pomiaru innowacyjności, jakości życia, historii statystyki polskiej, spisów ludności, harmonizacji standardów klasyfikacyjnych, problemów brakujących danych, ekonomicznych aspektów migracji oraz edukacji statystycznej społeczeństwa. Sprawozdanie z I OZS, autorstwa prof. Witolda Miszczaka, ukazało się w „Śląskim Przeglądzie Statystycznym" (nr 6 (12), 2008).
Na mocy uchwały podjętej 2 grudnia 2008 r. wspólnie przez Komitet Statystyki i Ekonometrii Polskiej Akademii Nauk, Radę Główną Polskiego Towarzystwa Statystycznego oraz Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego dzień 9 marca ustanowiono Dniem Statystyki Polskiej.
W setną rocznicę powstania Polskiego Towarzystwa Statystycznego, w dniach 18-20 kwietnia 2012 r., zorganizowano w Poznaniu Kongres Statystyki Polskiej, łączący środowiska statystyki naukowej i publicznej; przyjęto wówczas zasadę, iż Kongresy Statystyki Polskiej będą organizowane regularnie wspólnie przez PTS i GUS. W 2012 r. wybito także medal imienia Jerzego Spławy-Neymana, przyznawany statystykom kontynuującym badania z zakresu teorii statystyki, w szczególności teorii estymacji i weryfikacji hipotez; dotychczas medalem tym wyróżnionych zostało dwadzieścia dwie osoby z różnych uniwersytetów świata, w tym także uczniowie prof. Jerzego Spławy-Neymana.
II Kongres Statystyki Polskiej odbył się w dniach 10-12 lipca 2018 r. w Warszawie i zainaugurował oficjalne obchody jubileuszu 100-lecia Głównego Urzędu Statystycznego. Uczestnicy podsumowali stulecie polskiej statystyki publicznej oraz dyskutowali wyzwania związane z gromadzeniem, przetwarzaniem i upowszechnianiem danych w warunkach digitalizacji i globalizacji; integralną częścią Kongresu były panel jubileuszowy poświęcony historii polskiej statystyki, sesje o miejscu polskiej statystyki na arenie międzynarodowej oraz sesje metodologiczne.
III Kongres Statystyki Polskiej zorganizowano w dniach 26-28 kwietnia 2022 r. w Centrum Kongresowym ICE w Krakowie, jako wydarzenie towarzyszące obchodom 110-lecia Polskiego Towarzystwa Statystycznego. III Kongres przeprowadzono wspólnie z 18. Konferencją Międzynarodowego Stowarzyszenia Statystyki Publicznej IAOS 2022, odbywającą się pod hasłem Worthy Information for Challenging Times („Wartościowa informacja w czasach pełnych wyzwań"), co nadało wydarzeniu wymiar międzynarodowy: wśród blisko 600 uczestników obu konferencji, znaleźli się przedstawiciele Eurostatu, Banku Światowego, Europejskiego Banku Centralnego, Światowej Organizacji Zdrowia, OECD oraz krajowych urzędów statystycznych z całego świata. Sprawowanie funkcji gospodarza międzynarodowej konferencji IAOS przez polską statystykę publiczną zbiegło się z elekcją członka Rady Głównej PTS i Prezesa GUS, dr. Dominika Rozkruta na Prezydenta-Elekta IAOS na kadencję 2021-2023.
Od 2024 r., na mocy wspólnej decyzji Prezesa Polskiego Towarzystwa Statystycznego prof. Waldemara Tarczyńskiego oraz Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego dr. Dominika Rozkruta, Kongres Statystyki Polskiej organizowany jest w cyklu rocznym jako największe i najważniejsze cykliczne wydarzenie polskiego środowiska statystycznego, posiadające zarazem wyraźny wymiar międzynarodowy.
IV Kongres Statystyki Polskiej odbył się w dniach 2-4 lipca 2024 r. w warszawskim Hotelu Hilton Warsaw City przy ul. Grzybowskiej 63, w formule poświęconej w znacznej mierze analizie danych, modelowaniu statystycznemu, sztucznej inteligencji w statystyce oraz nowym trendom metodologicznym. Celem Kongresu było wzmocnienie współpracy statystyki publicznej ze środowiskiem naukowym, służącej rozwojowi profesjonalnej i niezależnej statystyki publicznej oraz unowocześnianiu metodologii badań statystycznych.
V Kongres Statystyki Polskiej zorganizowano w dniach 1-3 lipca 2025 r. w Hotelu Hilton Warsaw City w Warszawie. Program Kongresu objął obszary tematyczne obejmujące statystykę matematyczną, metodę reprezentacyjną i statystykę małych obszarów, statystykę ludności, społeczną, gospodarczą, regionalną i przestrzenną, analizę i klasyfikację danych, metody sztucznej inteligencji, big data i data science, polską statystykę na arenie międzynarodowej, promocję i historię polskiej statystyki, komunikację i edukację statystyczną oraz zagadnienia systemów zarządzania danymi i ich integracji w statystyce publicznej. Wykład plenarny wygłosił prof. Partha Lahiri z University of Maryland (USA).
Kongresy Statystyki Polskiej, organizowane wspólnie przez Główny Urząd Statystyczny oraz Polskie Towarzystwo Statystyczne, są najważniejszymi cyklicznymi wydarzeniami środowiska polskich statystyków, gromadzącymi reprezentantów statystyki publicznej, środowisk akademickich, administracji rządowej, biznesu oraz instytucji międzynarodowych.
Ogólnopolska Olimpiada Statystyczna powstała z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Statystycznego i Głównego Urzędu Statystycznego jako trójstopniowy konkurs przedmiotowy dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych (od 2019 r. szkół ponadpodstawowych), poświęcony upowszechnianiu wiedzy i kompetencji z zakresu statystyki w analizach społeczno-gospodarczych. Porozumienie ustanawiające Olimpiadę zostało podpisane między Prezesem GUS a Prezesem PTS, a jej pierwszy finał odbył się w siedzibie GUS 14 kwietnia 2017 r. Laureaci i finaliści Olimpiady są zwolnieni z postępowania rekrutacyjnego na wielu uczelniach krajowych prowadzących kierunki ekonomiczne i statystyczne, otrzymują również stypendia, nagrody rzeczowe oraz wyjazdy studyjne. Olimpiada organizowana jest corocznie nieprzerwanie od 2016 r.
Jedną z form statutowej działalności PTS jest popularyzacja szeroko rozumianej statystyki, metod badań statystycznych oraz ich wyników poprzez organizowanie odczytów, wykładów, kursów i szkoleń. Zakres tematyczny wykładów obejmuje zarówno zagadnienia teoretyczno-metodologiczne, jak i problemy warsztatowe statystyków oraz prezentacje prowadzonych przez nich badań. Wykłady przybierają formę jednorazowej prelekcji bądź wieloodcinkowego cyklu poświęconego szerszej problematyce. Upowszechnianie tematyki statystycznej dokonuje się przy wykorzystaniu rozmaitych form, w tym wywiadów, audycji oraz publikacji w środkach masowego przekazu, a także działań na rzecz popularyzacji polskiej myśli statystycznej za granicą. We współpracy ze szkołami ponadpodstawowymi Towarzystwo organizuje szkolne koła statystyki. Spośród inicjatyw konkursowych wymienić należy m.in. konkurs dla młodzieży szkół ponadgimnazjalnych województwa wielkopolskiego pn. Statystyka mnie dotyka oraz konkurs statystyczno-demograficzny Sigma kwadrat dla młodzieży województwa lubelskiego, jak również wieloletni patronat PTS nad konkursem na najlepszą pracę doktorską i magisterską przygotowaną z zastosowaniem oprogramowania STATISTICA. Towarzystwo zorganizowało również wystawy okolicznościowe — z okazji 90-lecia GUS, 95-lecia PTS oraz 220-lecia statystyki polskiej, a także wystawę z okazji 150. rocznicy urodzin prof. Ludwika Krzywickiego. Należy podkreślić zaangażowanie PTS w obronę tajemnicy statystycznej przed naciskami organów ścigania.
Towarzystwo prowadzi szeroką działalność publikacyjną, realizowaną przede wszystkim przez Radę Główną oraz rady oddziałowe, a także we współpracy z innymi instytucjami o charakterze naukowym. W latach 1986-1998 Rada Główna PTS wydawała „Biuletyn Informacyjny“, stanowiący w istocie kronikę działalności Towarzystwa. Wraz z rozwojem aktywności naukowej PTS oraz potrzebą prezentowania członkom Towarzystwa osiągnięć w zakresie badań statystycznych, poprzez publikowanie obszerniejszych artykułów oraz sprawozdań z konferencji, w 1998 r. „Biuletyn Informacyjny” został zastąpiony „Kwartalnikiem Statystycznym“, w którym zamieszczane są materiały dotyczące organizacji i działalności Towarzystwa, artykuły opracowane przez polskich statystyków i ekonomistów oraz naukowców zagranicznych. „Kwartalnik Statystyczny” ukazuje się obecnie pod redakcją prof. dr hab. Grażyny Trzpiot.
Wspólną publikacją Głównego Urzędu Statystycznego i PTS są „Wiadomości Statystyczne" - od numeru 8 z 1989 r.; uprzednio czasopismo to było wyłącznym organem GUS. Zamieszczane są w nim informacje, artykuły oraz sprawozdania z konferencji naukowych PTS, jak również omówienia ważniejszych wydawnictw publikowanych wspólnie przez GUS i PTS. W październiku 2016 r. obchodzono jubileusz 50-lecia „Wiadomości Statystycznych”. Od pierwszego numeru rocznika 2019 nazwa czasopisma „Wiadomości Statystyczne" została zmieniona na „Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician“. Decyzja o rozszerzeniu tytułu o anglojęzyczny podtytuł wpisywała się w szerszą strategię umiędzynarodowienia czasopisma (publikowanie artykułów również po angielsku, indeksowanie w międzynarodowych bazach bibliometrycznych) i została podjęta z inicjatywy Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego dr. Dominika Rozkruta. Od tego momentu czasopismo formalnie stało się dwujęzyczne, umożliwiając autorom zamieszczanie artykułów w językach polskim i angielskim.
Od 1993 r. PTS wydaje również periodyk anglojęzyczny „Statistics in Transition“. Inicjatorem utworzenia pisma i jego pierwszym redaktorem naczelnym był prof. Jan Kordos. Od 2008 r. czasopismem kieruje prof. Włodzimierz Okrasa, pod nieco zmienioną nazwą „Statistics in Transition new series” (SiTns); pismo jest indeksowane w czterdziestu bazach bibliograficznych, w tym Scopus oraz Web of Science. Z pismem współpracują naukowcy oraz eksperci, przedstawiciele instytucji badawczych z Europy oraz krajów pozaeuropejskich. Tematyka artykułów obejmuje opracowania z zakresu metodologii badań statystycznych, oryginalne artykuły o charakterze teoretycznym i aplikacyjnym oraz sprawozdania z konferencji naukowych i komunikaty z bieżących badań. Niektóre numery specjalne SiTns poświęcone są jednorodnej problematyce, m.in. numer 5 z września 1994 r. dotyczył przemian w Europie Środkowo-Wschodniej; specjalny numer poświęcono Statistical Data Integration (21/3, 2020), pod redakcją Parthy Lahiriego; numer The Measurement of Subjective Well-Being in Survey Research (15/3) współredagowali Graham Kalton i Christopher Mackie. Oryginalną formą są wydania łączone z partnerami zagranicznymi (joint issues): SiTns oraz „Survey Methodology" – w dwóch numerach (16/4, 2025 i 17/1, 2026), zawierające artykuły oparte na referatach z konferencji poświęconej statystyce małych obszarów (Poznań 2014); wydanie łączone SiTns oraz „Statistics of Ukraine" (26/1, luty 2023, współredagowane z prof. O. Osaulenko).
W 1992 r. PTS opublikowało monografię Polskie Towarzystwo Statystyczne 1912-1992. W 1993 r., wspólnie z GUS, wydało Sylwetki statystyków polskich. Towarzystwo opublikowało również biogramy statystyków polskich w wersji anglojęzycznej Biographies of Polish statisticians (1989) oraz rosyjskojęzycznej Сильветы польских статистиков (1990). Poszerzoną wersją tych prac jest Słownik biograficzny statystyków polskich opracowany wspólnie przez GUS i PTS (Warszawa 1998), zawierający ponad 170 biogramów wybitnych polskich statystyków. PTS wydaje ponadto serię tłumaczeń pozycji statystycznych publikowanych za granicą; wśród nich wymienić należy: R. Płatek, Metodologiczne problemy braku odpowiedzi w ankietowych badaniach społecznych (Warszawa 1990); C. Dagum, Geneza i właściwości funkcji rozkładu dochodów (Warszawa 1991); P. Ardilly, F. Guglielmetti, Precyzja francuskiego indeksu cen konsumpcyjnych oraz optymalizacja próby (Warszawa 1991); T. Dalenius, Elementy metody reprezentacyjnej (Warszawa 1992); G. J. Brackstone, Dane statystyczne dla małych obszarów: problemy strategii i wyzwania techniczne (Warszawa 1992) oraz tłumaczenia ważniejszych materiałów międzynarodowych dotyczących statystyki środowiska, opublikowane pt. Ważniejsze problemy statystyki środowiska (Warszawa 1993). W 2012 r. PTS opublikowało syntezę Polskie Towarzystwo Statystyczne 1912-2012 (pod redakcją Kazimierza Kruszki) oraz pracę Statystycy Polscy pod redakcją Mirosława Krzyśki, Wojciecha Adamczewskiego, Jana Bergera, Kazimierza Kruszki i Bożeny Łazowskiej. Do nowszych pozycji należą prace Bożeny Łazowskiej Generalne Gubernatorstwo w świetle danych statystycznych 1939-1944 (Warszawa 2025) oraz Czesława Domańskiego: rozdział Towarzystwo Ekonomistów i Statystyków Polskich w monografii Polskie Towarzystwo Ekonomiczne i instytucje poprzedzające w służbie nauk ekonomicznych (red. M. Bochenek, Warszawa 2025) oraz 500 lat wkładu Polaków w rozwój statystyki publicznej w Europie. Wybrane przykłady (Łódź 2025).
Odrębną aktywność wydawniczą prowadzą oddziały PTS. Wymienić tu należy współpracę naukowo-wydawniczą Oddziału PTS w Krakowie z Zakładem Historii Społeczno-Gospodarczej i Statystyki Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, nawiązaną w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku. Współpraca ta zaowocowała przede wszystkim serią Informatory statystyczne do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji (dotychczas opracowano dziesięć informatorów pod redakcją prof. Heleny Madurowicz-Urbańskiej), wśród nich prace: K. Zamorski, Ludność Galicji w latach 1857-1910 (Kraków-Warszawa 1989); S. Szuro, Ludność wojskowa Austro-Węgier rekrutująca się i stacjonująca na terenie Galicji w latach 1869-1913 (Kraków-Warszawa 1990).
Oddział PTS we Wrocławiu wydawał w latach 1991-2003 „Przegląd Statystyczny Śląska Dolnego i Opolskiego" (ukazało się 6 numerów), zaś od 2003 r., „Śląski Przegląd Statystyczny“, w którym publikowane są artykuły poświęcone zagadnieniom gospodarczym i społecznym Dolnego oraz Górnego Śląska i Śląska Opolskiego. Z inicjatywy Oddziału, we współpracy z Wojewódzkimi Urzędami Statystycznymi w Opolu, Wrocławiu i Wałbrzychu, wydano publikację Wrocław, Wałbrzych, Opole – 45 lat (Wrocław 1990), a także w 2002 r. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Statystycznego Oddziału we Wrocławiu pod red. W. Miszczaka. Oddział PTS w Szczecinie wydał „Przegląd Statystyczny Województw Północno-Zachodnich” (1993), a wspólnie z Urzędem Statystycznym w Szczecinie: „Przegląd Statystyczny Województwa Zachodniopomorskiego" (2002). Oddział Toruński PTS opublikował pracę prof. K. Wajdy Przeszłość statystyczna obecnego województwa toruńskiego (1992), zawierającą analizę materiałów statystycznych dotyczących poszczególnych powiatów ziemi toruńskiej w latach 1849-1919. Oddział Warszawski PTS opublikował monografię 400 lat stołeczności Warszawy w świetle statystyki (1997), opracowaną w związku z jubileuszem czterech wieków stołeczności Warszawy, oraz pracę B. M. Bulskiej Warszawa u schyłku XIX i na progu XXI wieku w dokumentacji statystycznej (2000).
Polskie Towarzystwo Statystyczne rozwija intensywną współpracę międzynarodową, realizowaną poprzez udział w seminariach i sympozjach naukowych oraz w bezpośrednich kontaktach z zagranicznymi i międzynarodowymi towarzystwami i instytucjami statystycznymi, w tym zwłaszcza z Międzynarodowym Instytutem Statystycznym (ISI). Prezesi oraz przedstawiciele PTS regularnie uczestniczą w organizowanych przez ISI konferencjach poświęconych działalności krajowych towarzystw statystycznych. Inne formy współpracy międzynarodowej obejmują m.in. bezpośrednie kontakty z zagranicznymi uczonymi statystykami i praktykami oraz wymianę naukową realizowaną w postaci referatów wygłaszanych przez statystyków zagranicznych w Polsce oraz polskich za granicą. Członkowie PTS uczestniczą w spotkaniach ze statystykami białoruskimi, rosyjskimi i litewskimi oraz w konferencjach SCORUS. Od 2013 r. PTS jest członkiem Federacji Narodowych Europejskich Towarzystw Statystycznych (FENStatS). Sekcja Klasyfikacji i Analizy Danych jest członkiem International Federation of Classification Societies (IFCS).
Polskie Towarzystwo Statystyczne publikuje wszystkie najważniejsze informacje organizacyjne i merytoryczne w internecie, początkowo pod adresem www.stat.gov.pl/pts (od 2007 r., na serwerze GUS), obecnie zaś pod adresem http://pts.stat.gov.pl, gdzie znajduje się m.in. zakładka „Władze" zawierająca także informacje historyczne dotyczące ostatnich kadencji.
Biuletyn Informacyjny – Warszawa 1986 nr 1 – 1998 nr 44.
Kwartalnik Statystyczny –Warszawa 1998 nr 1.
Przegląd Statystyczny – Warszawa 1938 T. 1, 1939 T. 2, 1949 T. 3.
Przegląd Statystyczny Śląska Dolnego i Opolskiego – Wrocław 1991 nr 1 – 2003 nr 6.
Przegląd Statystyczny Województw Północno-Zachodnich – Szczecin 1993 nr 1.
Przegląd Statystyczny Województwa Zachodniopomorskiego – Szczecin 2002 nr 2.
Statistics in Transition – Warszawa 1993 nr 1; kwartalnik wydawany wspólnie z Głównym Urzędem Statystycznym; od 2008 r. pod tytułem Statistics in Transition new series.
Statystyka w Przedsiębiorstwie – Warszawa 1938 R. 1, 1939 R.
2. Śląski Przegląd Statystyczny – Wrocław 2003 nr 1.
Wiadomości Statystyczne (od 2020 r. Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician) – Warszawa 1989 nr 8; wydawane wspólnie z Głównym Urzędem Statystycznym.
Statut Polskiego Towarzystwa Statystycznego, Warszawa 1937; toż [zatw. 5 marca 1947 r.], „Przegląd Statystyczny" 1949 T. 3 nr 1/2, s. 262-267; toż, Warszawa 1987. Statystyka Polski, Kraków 1915.
J. Ignaszewski, Polskie Towarzystwo Statystyczne i jego zadania w odniesieniu do gospodarki hutniczej, Katowice 1938; „Nauka Polska" 1939 T. 24, s. 304;
Z. Zaremba, Polskie Towarzystwo Statystyczne, [w:] Słownik polskich towarzystw naukowych, t. 2, cz. 1, Wrocław 1990, s. 194-196;
Polskie Towarzystwo Statystyczne 1912-1992, Warszawa 1992;
Kierunki rozwoju statystyki w Polsce, pod red. A. Zeliasia, Materiały z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej zorganizowanej z okazji Jubileuszu 90-lecia PTS, Tomaszowice 14-15 VII 2002, Kraków 2004;
W. Miszczak, Statystyka wczoraj, dziś i jutro. Sprawozdanie z pierwszego Ogólnopolskiego Zjazdu Statystyków z okazji 95-lecia PTS, „Śląski Przegląd Statystyczny" 2008 nr 6 (12);
J. Pociecha, Powstanie Polskiego Towarzystwa Statystycznego w Krakowie. J. Leo — pierwszy prezes Towarzystwa, „Wiadomości Statystyczne" 2011 nr 10, s. 1-10;
Polskie Towarzystwo Statystyczne 1912-2012, pod red. K. Kruszki, Warszawa 2012;
Statystycy Polscy, pod red. M. Krzyśki, W. Adamczewskiego, J. Bergera, K. Kruszki, B. Łazowskiej, Warszawa 2012;
W. Ostasiewicz (red.), Wrocławskie obchody 100-lecia istnienia Polskiego Towarzystwa Statystycznego. Materiały konferencyjne, 18-19 X 2012, Wrocław 2012;
Historia Polski w liczbach, t. IV: Statystyka Polski. Dawniej i dzisiaj, Warszawa 2017.
Opracował dr Dominik Rozkrut
POLSKIE TOWARZYSTWO STATYSTYCZNE:
Aleja Niepodległości 208
00-925 Warszawa
Polskie Towarzystwo Statystyczne